Nội dung cốt lõi của Điều 91 Luật Đất đai 2024 là đảm bảo người có đất bị thu hồi có cuộc sống bằng hoặc tốt hơn nơi ở cũ. Hai điểm mới đột phá là yêu cầu khu tái định cư phải hoàn thiện trước khi thu hồi đất và đa dạng hình thức bồi thường (bằng đất, nhà ở hoặc tiền). Quy định này nhằm bảo vệ tối đa quyền lợi sinh kế cho người dân.

07 Nguyên tắc “vàng” trong bồi thường giải tỏa

Điều 91 Luật Đất đai 2024 đã luật hóa 07 nguyên tắc tối quan trọng mà các cơ quan nhà nước phải tuân thủ khi tiến hành công tác thu hồi đất của người dân gồm có:

Nguyên tắc đầu tiên là Nhà nước khi thu hồi đất phải đảm bảo sự dân chủ, khách quan, đúng quy định của pháp luật trong việc thực hiện bồi thường cho người dân, đồng thời phải ưu tiên quyền lợi cộng đồng, đối tượng chính sách, nông dân trực tiếp sản xuất (khoản 1 Điều 91).

Nguyên tắc thứ hai là đa dạng phương thức bồi thường (khoản 2 Điều 91): người dân có thể được giao đất cùng mục đích sử dụng, hoặc khác mục đích sử dụng, hoặc bằng nhà ở khi có điều kiện về quỹ đất, quỹ nhà ở tại địa phương, hoặc được bồi thường bằng tiền.

Nguyên tắc thứ ba là bồi thường thiệt hại về tài sản và hỗ trợ hoạt động kinh doanh cho chủ sở hữu (khoản 3 Điều 91).

Nguyên tắc thứ tư là hỗ trợ an sinh xã hội cho đối tượng bị thu hồi đất (khoản 4 Điều 91).

Nguyên tắc thứ năm là cơ quan nhà nước có trách nhiệm bố trí tái định cư đồng bộ, phù hợp với văn hóa nơi có đất bị thu hồi nhằm đảm bảo cuộc sống ổn định của người dân sau khi bàn giao đất (khoản 5 Điều 91).

Nguyên tắc thứ sáu là việc bố trí tái định cư phải “đi trước một bước” so với quyết định thực hiện thu hồi đất của cơ quan có thẩm quyền (khoản 6 Điều 91). Và nguyên tắc cuối cùng là thu hồi và bồi thường  phần diện tích đất còn lại khi không đủ điều kiện tách thửa và người dân có nguyện vọng (khoản 7 Điều 91). 

Điểm sáng về Tái định cư: Hạ tầng phải xong mới được thu hồi

Căn cứ khoản 5 và khoản 6 Điều 91 Luật Đất Đai 2024 về nguyên tắc bố trí khu tái định cư, có thể thấy đây là một trong những điểm tiến bộ nhất của Luật Đất đai 2024 nhằm mục đích chấm dứt tình trạng người dân khi đã hoàn thành việc bàn giao đất thu hồi, bị đẩy ra khỏi nhà nhưng khu tái định cư vẫn chỉ là bãi đất trống, không có nơi để sinh hoạt và ổn định đời sống.

Theo đó, hạ tầng của khu tái định cư phải được hoàn thiện, khu tái định cư bắt buộc phải được xây dựng đồng bộ về hạ tầng kỹ thuật như hệ thống giao thông, điện, nước… và hạ tầng xã hội như trường học, trạm y tế, chợ… theo đúng quy hoạch đã được phê duyệt.

Đồng thời, việc bố trí tái định cư cũng phải tuân thủ nguyên tắc “đi trước một bước” được luật định; Ủy ban nhân dân cấp tỉnh hoặc cấp xã có trách nhiệm chủ động trong việc lập dự án tái định cư. Và quan trọng nhất là Ủy ban nhân dân cấp có thẩm quyền tuyệt đối không được ra Quyết định thu hồi đất khi chưa hoàn thành việc phê duyệt phương án bồi thường và bố trí tái định cư cho người dân có đất bị thu hồi.

>>Xem thêm: Quy định về tách việc tách thửa đất khi có lối đi chung

Cách xử lý phần đất còn lại quá nhỏ sau khi thu hồi đất

Trên thực tế, vẫn còn rất nhiều trường hợp gia đình sau khi bị cắt đất làm đường thì chỉ còn lại một phần diện tích méo mó, “đầu thừa đuôi theo”, không đủ tiêu chuẩn để xây dựng nhà cửa hay dùng để canh tác.

Trước tình trạng vướng mắc này, quy định tại khoản 7 Điều 91 Luật Đất đai 2024 đã có hướng giải quyết triệt để. Theo đó, nếu phần diện tích còn lại sau khi thu hồi nhỏ hơn diện tích tối thiểu được phép tách thửa đất do Ủy ban nhân dân tỉnh quy định, và nếu người sử dụng đất đồng ý thì Nhà nước sẽ ra quyết định thu hồi luôn phần diện tích “dư thừa” này.

Như vậy. người dân sẽ được hưởng bồi thường, hỗ trợ đầy đủ đối với phần diện tích đất đó, và phần kinh phí thực hiện trong trường hợp này sẽ được tính chung vào dự án đầu tư để đảm bảo sự minh bạch và khả năng thực thi.

Tham khảo nội dung của điều 91 luật đất đai 2024

Điều 91. Nguyên tắc bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất

1. Việc bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất phải bảo đảm dân chủ, khách quan, công bằng, công khai, minh bạch, kịp thời và đúng quy định của pháp luật; vì lợi ích chung, sự phát triển bền vững, văn minh và hiện đại của cộng đồng, của địa phương; quan tâm đến đối tượng chính sách xã hội, đối tượng trực tiếp sản xuất nông nghiệp.

2. Việc bồi thường về đất được thực hiện bằng việc giao đất có cùng mục đích sử dụng với loại đất thu hồi, trường hợp không có đất để bồi thường thì được bồi thường bằng tiền theo giá đất cụ thể của loại đất thu hồi do Ủy ban nhân dân cấp có thẩm quyền quyết định tại thời điểm phê duyệt phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư. Trường hợp người có đất thu hồi được bồi thường bằng đất, bằng nhà ở mà có nhu cầu được bồi thường bằng tiền thì được bồi thường bằng tiền theo nguyện vọng đã đăng ký khi lập phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư.

Đối với người có đất thu hồi nếu có nhu cầu và địa phương có điều kiện về quỹ đất, quỹ nhà ở thì được xem xét bồi thường bằng đất khác mục đích sử dụng với loại đất thu hồi hoặc bằng nhà ở.

3. Chủ sở hữu tài sản theo quy định của pháp luật dân sự mà bị thiệt hại về tài sản thì được bồi thường thiệt hại; chủ cơ sở sản xuất, kinh doanh phải ngừng sản xuất, kinh doanh do Nhà nước thu hồi đất thì được xem xét hỗ trợ.

4. Nhà nước có trách nhiệm hỗ trợ cho người có đất thu hồi, chủ sở hữu tài sản để tạo điều kiện cho người có đất thu hồi, chủ sở hữu tài sản có việc làm, có thu nhập, ổn định đời sống, sản xuất.

5. Khu tái định cư phải hoàn thiện các điều kiện về hạ tầng kỹ thuật, hạ tầng xã hội đồng bộ theo quy hoạch chi tiết được cơ quan có thẩm quyền phê duyệt; đồng thời phải phù hợp với truyền thống văn hóa, phong tục, tập quán của cộng đồng dân cư nơi có đất thu hồi. Khu tái định cư có thể bố trí cho một hoặc nhiều dự án.

6. Ủy ban nhân dân cấp tỉnh, Ủy ban nhân dân cấp huyện có trách nhiệm tổ chức lập và thực hiện dự án tái định cư để bảo đảm chủ động trong việc bố trí tái định cư cho người có đất thu hồi. Việc phê duyệt phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư và việc bố trí tái định cư phải được hoàn thành trước khi có quyết định thu hồi đất.

7. Khi Nhà nước thu hồi đất theo quy định tại Điều 78 và Điều 79 của Luật này mà phần diện tích còn lại của thửa đất sau khi thu hồi nhỏ hơn diện tích tối thiểu theo quy định của Ủy ban nhân dân cấp tỉnh về diện tích tối thiểu tại khoản 2 Điều 220 của Luật này, nếu người sử dụng đất đồng ý thu hồi đất thì Ủy ban nhân dân cấp có thẩm quyền quyết định thu hồi đất và thực hiện việc bồi thường, hỗ trợ, quản lý diện tích đất này theo quy định của pháp luật.

Kinh phí bồi thường, hỗ trợ trong trường hợp thu hồi đất quy định tại khoản này được tính vào kinh phí bồi thường, hỗ trợ, tái định cư của dự án đầu tư.

Nội dung điều chỉnh tại Điều 91 Luật Đất đai 2024 đối với công tác bồi thường, hỗ trợ và tái định cư đóng vai trò là kim chỉ nam nhân văn và tiến bộ, đặt quyền lợi an sinh, sinh kế của người dân bị thu hồi đất lên hàng đầu. Bên cạnh việc tạo cơ hội cho người dân được lựa chọn phương thức bồi thường gắn liền với điều kiện hiện có về quỹ đất, nhà của địa phương, những quy định về việc lập và triển khai phương án tái định cư cũng góp phần thúc đẩy quyền cư trú và khả năng ổn định, phát triển cuộc sống của gia đình người dân sau khi thu hồi đất.